Geografia all’entschatta dil 19avel tschentaner
La val cumpigliava ils vitgs ed uclauns: Tschamut, Selva, Rueras cun Giuv, Camischolas cun Zarcuns, Sedrun cun Gonda e Salins, Bugnei cun Nislas/Gravas e Surrein cun Nacla, Canadal e Foppas. La val dumbrava da quei temps 14 uclauns e vitgs. El decuors dil 19avel tschentaner sesligian ils uclauns Giuv, Salins (mo pli ina casa), Nacla, Canadal e Nislas/Gravas.
La val dadens Garmischeras tochen sil Cuolm d'Ursera ha adina formau ina unitad, ina cuminonza, numnada Tujetsch. Il num dalla val ha dau il num e buca il vitg culla baselgia parochiala, la baselgia da vallada.

L’entschatta dil 19avel
Quei tschentaner entscheiva cun las grondas miserias e consequenzas dall’invasiun franzosa e dallas armadas jastras che han pliras gadas traversau la val, aschia Austriacs e Russ. Era la natira en nossas muntognas alpinas mudregia la populaziun cun disgrazias da natira. Vitier tut quei vegnan aunc onns miserabels da fretg.

Pader Placi a Spescha – sia descripziun da 1805
Alla fin da sia lavur, en sia "Conclusiun" remarca il pader:
Avon che entscheiver quella ovra, hai jeu ponderau la caussa madiramein. Mia finamira ei stada da render il carstgaun ventireivels. Ella emprema part hai jeu descret la part geografica, ella secunda la part historica ed ella tiarza la situaziun politica dalla Val Tujetsch. Priu tut ensemen hai jeu vuliu crear ina ovra economica e cheutras promover il beinstar e la beadientscha dils carstgauns e principalmein dils habitonts da Tujetsch. Per spir simpatia viers ils Tujetschins hai jeu scret quella ovra.
Rabius, ils 7 da december 1805
P. Placidus Spescha

Scartezia
Igl onn 1803 ed igl actual igl onn 1805 han principalmein ils vischins da Selva e Tschamut, mo era biars auters dado igl uaul, stuiu perver lur muvels naven dil mars tochen il zercladur cun dascha, barba-pegn e principalmein cun nitschuns. Entgins animals ein i alla malura.
Pader Placi a Spescha

Alps feudalas
L'Alp Tschamut s’auda al vischinadi da Tschamut. Lezs han perquei negins dretg dallas ulteriuras alps da Tujetsch. Quella vegn cargada cun schetgs, vaccas, cauras e nuorsas. Ella ei in'alp feudala dalla claustra da Mustér ed ei en quei mument obligada ad in tscheins fier da 140 crenas caschiel (ina crena peisa 0.75 kg; aschia munta quei 105 kg caschiel). L'alp schai pulit ault ed ei selvadia, denton vasta e porta bia latg. Ella ha la honur da retscheiver l'aua d'in dils pli enconuschents flums dall'Europa, dil Rein Anteriur.

Ella Val Giuv schai l'Alp Giuv. Ella ei pintga, fetg biala e schai fetg favoreivel. Encunter sera ella Val Val sesanfla l'Alp Val. Quellas alps ein dallas pli bialas e noblas en Tujetsch. Ellas ein rehas da pavel e flurs, schaian pulitamein ad ault ed ein selvadias. Quellas duas alps ein alps feudalas dalla claustra da Mustér ed ein obligadas ad in tscheins fier da 600 crenas caschiel grass. Denter 1803 e 1804 han giu liug contractivas denter la vischnaunca e claustra. Ord quellas seresulta il dretg da precumpra ed in permanent dretg d'acquist. Avon la descargada han ils pursanavels il dretg da cavegliar il caschiel en retscha; e quei sco ei plai. La claustra ha il dretg d'entscheiver a prender il caschiel nua ch'ei vulan, sto denton cuntinuar ella retscha entochen ch'il quantum obligau ei contonschius.

Il secund document en caussas da quellas duas alps ei da 1804. En quel vegn ei determinau, ch’ils pursanavels hagien da dar mintg’onn sco tscheins, avon che parter la rauba, 600 crenas caschiel grass (warschaften fetten Kas). Arisguard il pesar ora valan las medemas reglas sco sura. Cheu encunter s’oblighescha la claustra da surschar las alps vinavon, ed en cass da midadas hagien ils da Tujetsch adual adina gl’emprem dretg.
Suttascretta ei quella scartira, ch’ei concepida en lungatg tudestg, da vart dalla claustra:
Anselmus, avat,
pader Basilius Veith, decan.
Da vart dalla vischnaunca ils geraus:
Christian Joseph Venzin,
Thomas Josephus Beer
Ulrich Venzin. 
Da quei temps datescha probablamein era igl usit dalla claustra da retrer enstagl il caschiel en natura il daner persuenter e zuar 18 rizzers la crena. Ei steva denton liber alla claustra. Ils davos onns vegneva ei adina pagau ora en daner e quei il di da s.Martin dil statalter dalla vischnaunca.
Notizias da pader Baseli Berther

1808
Igl onn 1808 destruescha ina lavina ina gronda part dil vitg da Selva e caschuna gronda miseria e tristezia. 25 persunas anflan la criua mort ella neiv.

1816/1817
Igl onn 1816 vegn numnaus igl onn senza sulegl ed igl onn 1817, igl onn dalla fom. L’erupziun dil vulcan Tambora en Indonesia sill’insla Sumbawa igl onn 1815, ils 10 – 15 d’avrel ei stada la cuolpa da quella miseria. Entras sia enorma explosiun e sburflada da tschendra ella atmosfera vegn la forza dil sulegl sminuida tondanavon ch’igl onn 1816 vegn numnaus igl onn senza stad e quei era ell’Europa. Pader Baseli Berther (1858–1931) scriva: In sto dasperas buc emblidar, che 1817 ei stau igl onn dalla fom e che quei onn ha era purtau sias atgnas miserias en Tujetsch. Ins fagevi paun cun borlas; vegnev’ei ora in truffel d’arar la primavera, sche furschav’ins giu il tratsch e magliava criu. Ina femna da Selva mavi la primavera ora si Davet per urteis mangiauns (magauns: Guter Heinrich (Chenopodium Bonus-Henricus)) haver enzatgei da magliar.

1817
Rueras il fevrer 1817. Las lavinas dalla Pulanera e Val Milà ensemen sederschan a val e destrueschan ina gronda part dil vitg da Rueras. 46 persunas vegnan satradas, 27 persunas piardan lur veta e 19 persunas vegnan spindradas.

1822
Il vitg da Camischolas daventa in’unfrenda dil fiug. Da Sogn Placi, ils 11 da fenadur 1822, rumpa il fiug ora el vest dil vitg e sederasa cun gronda spertadad viers ost, aschia che tuttas casas vegnan arsentadas. Duas persunas piardan lur veta ellas flommas. Per la reconstrucziun da Camischolas vegn rimnau e collectau. Mira

1826
Ustonza da Rueras: lunghezia 135 m cul crap gries sisum 140 m. Ladezia giu bass (sur tratsch) 5 m, suren (buca dapertut tuttina) 2.5  - 3 m. Altezia 5 – 6 m (sur il tratsch, senza fundament). Dil maun dadora, encunter Crestas, sesanflan treis peis encunter. Mira!
Notizia da pader Baseli Berther

1834
Las malauras da 1834 e 1868 devasteschan era parts da cultira ella val. Ella malaura da 1834 procura il Drun da Sedrun per sgarschur e tema. Cuort avon la sempla punt da Sedrun semeina el viers il vitg e fila suenter la baselgia ed il santeri giu. Mira!

1834 tenor quen prius si dil ludeivel magistrat e dau en alla Confederaziun han las vischnauncas dalla Cadi pitiu donns vid praus e baghetgs entras la gronda malaura da 1834, odem igl uost sco suonda:

Tujetsch 21'983 renschs grischuns
Medel 20’507 renschs grischuns
Mustér  42’332 renschs grischuns
Sumvitg 24’195 renschs grischuns
Trun 59’608 renschs grischuns
Breil  15'616 renschs grischuns


1837
Il patratg d'ina via carrabla cun menadiras entscheiva 1837 (plans da situaziun) e finescha cun la collaudaziun dalla via sul Pass Alpsu igl onn 1864. Mira!


1837 
Igl ur dil Drun sur la punt a Sedrun ei vegnius menaus si 1837 per schurmegiar il vitg ed il santeri e menar l’aua e la bova (èl run) dadens agrad giu. In crap ella ustonza purtava gl'orsal 1837 e sur las cefras fuva marclau en H   S (S reflectau). Il crap ei vegnius transportaus entras ina malaura entras "èl run" tochen alla riva dil Rein. Tumaisch Schmid-Berther ha viu e spindrau il crap. Biars onns ha el ornau il plaz da giug dalla casa da scola nova. Ussa eis el deponius ella spunda sut la plazza da giug a Sedrun - sco perdetga. Mira!

1840
Ils onns 1840 ein caracterisai da scartezias da garnezi, oravontut 1847 e lu vegnan en quei decenni aunc vitier ils embrugls dil Sonderbund igl onn 1847. 
Da 1846 tochen 1847 destruescha la malsogna da truffels la raccolta ed ils onns suandonts ein caracterisai da miserablas raccoltas da garnezi.

1840
Igl onn 1840 ha la vischnaunca da segidar cun 140 persunas basignusas (126 indigenas e 14 jastras), 15% dalla populaziun. Da quei fuvan 45 persunas sut 10 onns, pia affons. 19 persunas fuvan nunhablas da luvrar muort vegliadetgna ed impediment. 35 persunas mavan a betlegiar da vischnaunca tier vischnaunca. Las indicaziuns derivan d’ina statistica fatga egl entir cantun igl onn 1840.

1841
Grischuns en survetsch militar
En survetsch royal napolitan, regiment Stockalper nr. 3: signur Ulrich Wenzin da Tujetsch, emprem sutletinent.
(Notizia da pader Baseli Berther)

1847
Embrugls ein sefatgs da quei temps a Rueras. Ils dus mistrals da Rueras, Cristian Venzin e Hans Giachen Gieriet erien buca maneivels, ha gie la regenza grischuna anflau per bien da tarmetter igl onn 1847 dus polizists si Tujetsch, igl onn dalla uiara separatistica (Sonderbundskrieg), per tener bein en egl ils dus mistrals che simpatisavan per ils cantuns catolics. Informaziuns detagliadas da quei temps, era da Rueras, dat la lavur: Pro Deo et Patria Die Sonderbundswirren im Bündner Oberland aus der Perspektive kultureller Kontinuitäten. Lavur da lizenziat da Ivo Berther, Rueras 12/1999

1848
Las empermas scolas vegnan eregidas en Tujetsch:
1848 Erecziun dalla casa da scola a Sedrun sin plaz Cadruvi
1848 Baghegiau casa da scola a Cavorgia
1850 Il vischinadi da Rueras survegn ina casa da scola
1852 Selva e Tschamut, scola a Sut Crestas. Stanza da scola en casa pervenda.
1862 Baghetg da scola a Camischolas
Mira scola

1850
Denter 1850 e 1930 han 300 persunas bandunau la Val Tujetsch ed anflau ina existenza els Stadis Uni dall'America. Pils biars ei l'emigraziun stada la suletta pusseivladad da mitschar dalla pupira economica. Per auters eis ei stau in'aventura che ha motivau d'ughegiar e riscar enzatgei auter. Als pli biars eis ei reussiu. Emigraziun tuatschina ell'America

1850-1854
Ils onns 1850–1854 portan primaveras e stads bletschas e freidas. Quels schliats onns han consequenzas. In manco da vivonda sefa valer, ils prezis creschan. Pertuccai ein ils purs pigns, ils luvrers e mistergners.

1851/52
Igl unviern 1851/52 ei dirs e crius. Igl onn 1852 schliata raccolta! Biars ston serender el Voralberg e luvrar en fabricas. Entginas giuvnas retuornan en in auter stan e portan als geniturs autras miserias ella val.

1861
Gl’onn 1861 ei vegniu fatg la convenziun, nua che Tujetsch s’oblighescha da pagar giu il tscheins fier dallas alps Val Val e Val Giuv, consistent en 600 crenas u 850 funs caschiel grass, annuala grevezia alla claustra da Muster, cun il capital da 7650.– frs. en diversas
ratas, suenter la quala liquidaziun Tujetsch seigi lu sligiaus per adina da tuttas grevezias visavi la claustra. Suttascret han:
P. Martin Andreoli, administratur claustral,
e da vart dalla vischnaunca ils geraus:
Hans Giachen Beer,
J. A. Berther
Duri Venzin. 
En ina nova e davosa scartira sur quels fatgs digl onn 1866 vegn ei stabiliu, che la vischnaunca da Tujetsch cedi da sia pretensiun sin il gentar da s. Martin. Persuenter lai la claustra anavos 2000.– frs. dil capital, sco era il restont tscheins da 100.– frs., ed aschia calan tuts dretgs e grevezias da mintga vart si.
Quei gentar da s. Martin per il plevon, ils geraus e calusters, che la vischnaunca pretendeva sco per in dretg, ferton ch’ei era mo ina isonza ni abus, era vegnius si cheutras che la claustra ha giu entschiet a dar ord atgna voluntad e per creanza enzatgei gentar als cautegias da quellas duas alps; silsuenter ei la respectiva suprastonza vegnida vitier e pli tard tut quels ch’eran enzacu stai en uffeci da vischnaunca, aschia che la tablada dumbrava entochen 26 persunas.

Alp Tschamut
1861 han ils da Tschamut acquistau sia alp dalla claustra e gia 1866 vendan els quella als vischins dalla val.

1862 – 1864
Igl onn 1862 entschiet a far il stradun naven dil vitg da Mustér entochen S. Brida e gl'onn 1863 finiu la sura via cun ver fatg las tschun punts da crap: Bugnei, Sedrun, Camischolas, Rueras e Dieni. - La Gasetta Romontscha dils 30 d'october 1863 noda: Essend che la secunda secziun dalla via sull’Alpsu, dils cunfins da Mustér tochen S. Brida, ei questa jamna vegnida collaudada, sche spetgan ins da Berna era ina secunda rata dil subsidi federal decretaus per quella via militara. - Igl onn1863 entschiet a far la via sul cuolm e finiu quella igl 1864. - Il stradun sur l’Alpsu da Mustér entochen Ursera ha ina lunghezia 31.4 km, 4,8 m lad ed ha custau 446'400 frs.
Notizia da pader Baseli Berther
Extendida lavur davart la construcziun dalla Via Alpsu

1864 - Pauperesser
Ina survetsa cantunala noda: Unterstüzt 42 Personen. Armenfond 10'512 Fr., Vermehrung 150 Fr. Gefälle (entradas): 360 Quartanen Korn, 252 Salz, Löser. Einnahmen baar 520 Fr., Ausgaben baar 346 Fr. nebst Korn … - Im Algemeinen: viel Strebsamkeit, Ordnung und Arbeit zu schaffen; überall Verwaltungsbehörden und Spendvögte.

1866
Alp Val Giuv ed alp Val Val

Igl onn 1866 ein era las alps Val Val e Val Giuv daventadas Tujetschinas. La biala summa da 7650 francs ha la deliberaziun dil tscheins fier muntau. Pli bia difficultads ha la "marenda da s.Martin" dau alla venerabla claustra. Pli da vegl havevan ils umens che furnevan alla claustra per il di da s.Martin il caschiel, pischada e tschagrun tenor duer, il dretg sin ina gustusa marenda. Quei fuva l'obligaziun dalla claustra a lur subdits. Pli tard e culs onns han era ils ufficials da vischnaunca priu part a quella beinvegnida marenda. Aschia serimnavan per quei di in pulit diember Tujetschins, ils cauderschaders, mistrals, geraus, scarvons, statalters e salters en ed ord uffeci. Per la claustra en miseria ina grevezia buca supportabla. La deliberaziun da quella grevezia ha custau anno 1866 alla claustra 2000 francs.

1868
Aua gronda - informaziuns e documents mira: 1868 - Aua gronda

1875
In stemprau dils 7 da fenadur 1875 disfa tut il fretg dado igl Uaul da S. Brida. Ultra da quei era il pavel ellas alps e sin pastiras. Il donn vegn calculaus sin 40 tochen 50’000.– frs.

1875
Ils 7 da fenadur allas 7 dalla sera eis ei dau garniala en Tujetsch, che negin seregorda d’ina semeglionta. Ei era garniala grossa sco ovs da gaglinas, da moda che las squadras da Zarcuns, Camischolas, Salins, Gonda, Sedrun, eran ils fretgs tut manizzai si.

1891
La plontaziun da Rusas sur Selva ha la vischnaunca entschiet igl onn 1891. Il cantun e la Confederaziun han contribuiu tenor sch hai anflau en cudischs da quen 7697.20 frs.
Notizia da pader Baseli Berther

1896
La stad digl onn 1896 ei renomada, adina plievgia. Sgarscheivlas miserias da prender si il fretg. Ins fageva bia dil bien per urbir da Diu favoreivla aura. Inaga han ei fatg ina processiun da Sedrun a Mustér s.Gions e da leu sin claustra ed anavos a Sedrun. Quei senza sefermar ni prender in refrestg. Jeu fagevel bugen quei secartend da saver ira cun ils buobs. Mo oha, vegnend da baselgia oragi, peglia il patrun il fumegl pil bratsch ed jeu stoi far igl entir viadi cun el e dir rusari incuntin. Pauper Battesta, mal secuglianaus.
Notizia da Battesta Soliva

Tujetsch Survesta dil Bostg anora

Dretg davontier il mises da Val Dadens e pli dretg il prau sper Siat Fontaunas. Da Sedrun anora, ni insumma ella val ei la Val Bugnei adina vegnida numada sco orasi la Val e manegiau la Val Bugnei! Sisum il prau stevan in baghetg ed ina tegia. Ella vischinonza retergeva il hafner Deragisch da Bugnei l'arschella per sia vischala ch'el produceva en sia casa a Bugnei. Dil reminent, il num Siat Fontaunas deriva dil diember da siat fontaunas sgurghigliontas ord grep smutau. Per liung suenter in crest giu steva leu in grond begl ord in best pegn e sco vadlers silla Val Bugnei vein nus dumbrau e vegni sin siat ruosnas ord las qualas aua frestga sorteva!! Sper Val Dadens deva ei secapescha era Val Dado cun dus baghetgs ed ina tegia al pei dil prau. Dil temps che nus era leu vadlers (1963) eran ils baghetgs gia decadenzs ed il prau vegneva buca pli cultivaus. Il mises s'udeva, silmeins per part als Solivas da mulin, mes antenats! La notizia da Battesta Soliva confirma quei: Igl aug Paul Soliva ch'era staus cun nus igl unviern, ha cun in buob surpriu da rugalar nies fatg si la Val Bugnei ed igl ei iu stupent.
El funs sepresenta il vonn principal dalla val Tujetsch cun ses bellezia praus. Fotos dils 1910/1920. Impressiunonts ei la dimensiun digl Uaul Tgom.

 

placi-speschaPader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha - Pader Baseli
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica.   Ovras I + Ovras II

UoppenHendry La historia e genealogia dalla schlatteina Hendry da Tujetsch. Il cudisch!

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

     WappenTujetsch
  Vischnaunca Tujetsch

     pleiv
        Pleiv Tujetsch

img04.jpg