1895, ils 15 da december, ei stau stabiliu il suandont uorden d’alps e pastiras, il qual ei dalla ludeivla vischnaunca acceptaus

Igl uorden transcret sco PDF

Igl original sesarva cun smaccar sil document cheusut

1895 Tujetsch Uorden alps pastiras1. Ei vegniu terminau e stagiau las alps da schetgs sco suonda:
a) Per ils stiarls. L’alp da Maighels cul Surpalits, nua ch’ils stiarls han dretgs da magliar naven dil Crest da Muschaneras anenasi quei sut il stradun e sco il Crest da Muschaneras fila orasi encunter las Pegnas quei engiu. Plinavon ei dau tier a l’alp da Tiarms da pascular en cass da ruha aura tochen oragiu tier la Gonda sut il Crest da Muschaneras.
b) Per las stiarlas dall’entira vischnaunca che vegnan cargadas ei fixau las vals Strem e Mila e Caschlè. Il Caschlè duei vegnir gudius ensemen cun las stiarlas d’omisduas vals e zuar fatg il medem di quella midada ord las vals sil cuolm. Las stiarlas da Strem han il dretg da pascular naven dils 20 da settember davart da Camischolas tochen otier il Mir, davart da Valtgeva sco il Mir taglia via. Las stiarlas da Mila sil maun da Malamusa tochen oratier il Run dalla Vallatscha e dil maun da Mila tochen oragiudem Crest Liung. Plinavon duei mintg’onn per onn cargar sias stiarlas en la medema val e stuer ni era mo saver midar entras la sort tier l’ulivaziun, perquei intent dueien mintgamai ils cautegias era menar controlla, sinaquei che buca adina ils medems stoppien ord si’alp, sonder onn per onn auters. Stagiau eis ei mesas per val.

2. Alps da vaccas e genetschas
a) Tiarms, Val Val, Cuolm Val, Nual Sura e Sut, Mut, Surpalits.
b) Tschamut, Val Giuv, Culmatsch, Tgom, Cuolm da Vi, la quala alp sto purtar tochen 10 genetschas jastras dapli che l’alp Tiarms, il surpli da 10 genetschas jastras vegn repartius miez a miez.
c) Cuolm Cavorgia cun Stavelsecs, dau tier da schar vegnir giu Pardatsch da Vaccas ils 17 da settember, stagiau 60 tgaus.
La stagiada per las empremas duas alps da vaccas restan las medemas, per Cuolm Cavorgia ei fixau 4 – 5 tiers dapli che la stagiada, sch’ils pursanavels da tal’alp han quei da surpli. Plinavon ei fixau che tuts stavels dueien vegnir gudi.

3. Vadials ei schau liber da metter en Pardatsch, ton d’in maun sco da l’auter, ni mintgin sin sia pastira da casa.

4. Cavals da Tujetsch han, per aschiditg sco ei vegn buca priu si la jarva cavals jasters da part dalla vischnaunca, dretg sin pastira da casa, mo duessen era magliar ora d’entuorn buca mo els vitgs.

5. Ils s.v. bos entirs, tenor uorden stai igl unviern cheu per nez dalla vischnaunca e restan cheu la stad, dueien vegnir cargai cun las vaccas, ils auters bos culs stiarls, sch’els restan cheu.

6. Schau prender dapart las caschadas vegn ei concediu ils 26 da settember, nua che mintgin sa lura ira libramein si las pastiras nua ch’el vul. Per aschiditg sco la caschada ei cumpleta, duei ella star en si’alp e quei era, sche mo 4 – 5 pursanavels formassen caschada. Ils pasturs vegnan pladi tochen dar lartg e quei en particular per las alps da biestga schetga. Plinavon dueien ei stuer pertgirar tuts tiers che l’alp po purtar, sch’enzacons purs restan sin l’alp enten prender da part, sche han els dretgs da tener in ni plirs pasturs da sia caschada tochen dar lartg.

7. Davart il tener tiers a casa ei concediu da schar tener dus tiers per fiug, cass ch’il respectiv fiug havess aber in tier malsaun a casa, sche po el metter mo aunc in tier sin pastira da casa. In tier che stuess ord l’alp per malsogna duei puspei turnar en l’alp cura ch’el ei sauns e habels d’ira en l’alp.

8. Tuttas terminaziuns restan sco tochen dacheu, cun excepziun denter Stavelsecs ed il Tgom, las Bostgas encunter Val Giuv che dueien vegnir fixadas d’in nunpartischont um. Untgidas restan sco igl uorden vegl plaida e las stiarlas dueien pil cass ch’ellas stuessen giu gl’Uaul Flurin sin l’untgida, vegnidas zavradas si, sch’ellas san buca turnar si Caschlè suenter in di e las da Strem dueien ira endadens il Mir sin pastira da Camischolas.

9. Per las nuorsas ei schau igl uorden vegl cun fixar mintgamai sco ils auters tiers, cura cargar ni descargar. Ils 20 d’uost ston ellas ira vi l’Alp Tschamut. Plinavon dueien las nuorsas da Plaun Miez suenter ils 28 da zercladur, vegnir tenidas naven da Nual, Mut e Tgom e messas cun la muntanera si Valtgeva, plinavon dueien ellas vegnir tenidas ord pastg da biestga ton sco pusseivel ton si Cuolm da Vi sco enta Strem. Aschigleiti sco las nuorsas da Plaun Miez vegnan unidas cun las da Valtgeva, dueien ils pasturs dalla stad surprender ellas da pertgirar cun agid dils pasturs dalla primavera, ils quals dueien omisdus, treis dis per in um, stuer gidar a pertgirar il pastur dalla stad. Ils nursers dueien aschigleiti sco els anflan nuorsas ventschidas prender giu la noda e tarmetter oragiu al president da vischnaunca, avon che senezegiar da quellas. Plinavon dueien ils nursers astgar duvrar mo buns tgauns, dressai da pertgirar las nuorsas e ton sco pusseivel dueien las nuorsas vegnir disadas da maner sin pastira da bietga temps d’atun, aschigleiti sco las vaccas vegnan giud ils aults, baul en in liug e baul en in auter.

10. Ariguard frietar ei concludiu che dapi igl emprem da fenadur dueien en tuttas alps vegnir serrau giu sin in toc pastira las pasculaziuns culs tiers e quei tochen cargar sco cheu fixau:
per Strem:     naven dalla tegia dils Deragischs anen.
per Val Mila:  sco la tegia fila vi e neu quei anen omisdus mauns,
per Val Giuv:  il Culmatsch
per Tiarms:   naven dalla Siara enasi
per Tschamut e Surpalits: sco la tegia si miez il cuolm fila en ed ora, quei ensi dil maun da Tgatlems naven dalla Tgauma, pils stiarls anenasi, plinavon giudem il Stavel da Tgatlems quei ensi.
allura     Nual Sura e Mut
pil Tgom:   naven dil stavel enasisum graden quei ensi.
Cuolm Cavorgia: Dil maun dalla Rieda scol putaun da Plaun da Pors fila ed engiu quei vul dir: Plaun da Pors, las Canals ed il Tscher, duein vegnir frietai. – 
Pils da Pardatsch: encunter Cuolm Cavorgia tochen si tier la seiv dils Cugns.

11. Per cultivar las pastiras ed alps duei mintgin per mintga sis vaccas stuer far in di lavur cumina en l’alp ch’el gauda e sin pastiras da casa mintgin sin sia pastira per mintga dus tiers in di lavur. Il fixar tgei lavur e nua luvrar ei caussa dil survigilader dallas lavurs cuminas, la survigilonza tier talas lavurs stat sura als cautegias e cauvitgs. Stiarlas e stiarls, sch’ei drova enzatgei, sche dueien mintga 12 tiers far in di lavur.

12. Prender alp ston tut quels che han tiers schon gl’emprem onn.

Ariguard igl ulivar las alps
Ei duei vegnir ulivau las alps onn per onn e quei da s. Gions, num en urgents impediments e quei sco suonda: In pursanavel, per exempel, il qual sto per in onn ord sia alp cun la sort, ha l’auter onn il dretg da restar en si’alp e quei entochen tut ils auters pursanavels dalla respectiva alp han in onn ni l’auter entras la sort midau alp. Plinavon duei vegnir ulivau mo en cass ch’ei muncass en in’alp pli bia che tschun tiers e sch’ei maunca pli che tschun tiers, sche vegn ei tratg ina ni pliras sorts, denter tuts pursanavels dalla alp surcargada, entochen ch’ei resta mo tschun e sut tschun tiers differenza e sche la davosa sort che duei ulivar muossa per tschun tiers dapli, sche rest’ei era ulivau. Quel il qual negligescha il dar en lur tiers per ulivaziun, sto ira cun lur tiers nua ch’ei maunca e quei mintg’onn.

13. Plinavon ei a mintg’alp surschau il dretg da, cun il pli dils pursanavels dalla respectiv’alp, far lur uordens en sia alp.
1895, ils 15 da december ei il present uorden dallas alps e pastiras da casa, terminaziuns da pastiras da casa tenor uorden vegl, vegnius approbaus dalla ludeivla vischnaunca e stabilius per in decenni, ni diesch onns.

Per mauns dalla ludeivla vischnaunca
Gion Andriu Berther
protocollist


LMonn Pardatsch
A Pardatsch da Vaccas


 

placi-speschaPader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha - Pader Baseli
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica.   Ovras I + Ovras II

UoppenHendry La historia e genealogia dalla schlatteina Hendry da Tujetsch. Il cudisch!

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

     WappenTujetsch
  Vischnaunca Tujetsch

     pleiv
        Pleiv Tujetsch

img02.jpg