Alp Tschamut – dispeta denter Tschamut e la vischnaunca

Extract dil protocol da mediaziun - 1863         (Versiun tudestga - original)
Mustér, ils 7 da mars 1863 cumparan avon il suttascret A. Condrau, mediatur:
Sco plogn il vischinadi da Tschamut
Risposta la ludeival vischnaunca da Tujetsch

Causal
Il plogn pretenda mo la terminaziun da l’Alp Tschamut en quei senn:
1mo. Che quei che seigi da maun seniester dil Rein, dil Plaun Mulin, enasiviars, tochen si tier il cunfin d’Uri da quest maun il lag d’Ursera, e da leunenasi sco l’aua che vegn giud las Puzzas e sparta il territori d’Uri, audi tut tier l’Alp Tschamut tochen tier il cunfin da Maighels e Cavradi e ch’ils vischins da Tschamut hagien il dretg da guder questa lur alp persunalmein, seigi cun pascular ni segar sco atgna proprietad.
2do. Pretenda il vischinadi da Tschamut da ver il dretg vid tuttas autras alps, pastiras ed uaul da vischnaunca sco mintgin auter vischin da vischnaunca hagi.

Essend tutta proposiziun amicabla menau tier negina entelgientscha sche vegn la questiun envidada tier il cumpetent derschader.

Las spesa giudizialas da 2 frs. vegnien pridas ord la segirada.

Il mediatur
A. Condrau

Brev digl onn 1863
1863 Tschamut CitaziunIl president dil tribunal districtual Rein Anteriur alla titulada suprastonza dalla ludeivla vischnaunca da Tujetsch!
Schinavon sco las tractativas d’amicabla entelgientscha denter il vischinadi da Tschamut e la ludeivla vischnaunca da Tujetsch pervia dils cunfins dall’Alp Tschamut, han tenor relaziun dil vischinadi da Tschamut, giu negin success, sch’ei il di da dretg per questa questiun fixaus sin ils 14 da settember, aschia che la ludeivla vischnaunca da Tujetsch vegn cheutras citada da cumparer il sura fixau di, ils 14 da quest allas diesch avonmiezdi a Mustér, en casa cumin, avon il tribunal districtual Rein Anteriur e zuar cun ils medems documents sco avisau alla citaziun dils 27 da fenadur, numnadamein:

a) In document ni sentenzia digl onn 1786 denter la vischnaunca ed il Hof Tschamut.

b) La brev da cumpra da Surpalits, Maighels e Cavradi pressapauc dil temps 1620 – 1630.

c) Tuttas scartiras ed acts che havessen relaziun e sclariment en la presenta questiun e che fussen an igl archiv da vischnaunca, principalmein ina brev che plaida d’in process da Cavradi.

La cumposiziun dil decasteri ei sco indicau en la sura menziunada citaziun.

Cun stema
Mustér igl 1. da settember 1863
Placi Berther, president

1863 - Conclus dils vischins da Tschamut appartenent sias alps

1863 Conclus Tschamut

Conclus dils vischins da Tschamut, appartenent sias atgnas alps, per sepacificar cun la vischnaunca da Tujetsch per enviar giu dalla via dil dretg la vertenta questiun, sco era auters process che pudessen suandar aunc suenter.

1mo. Che la sia brev dall’alp da Tschamut adattada da 1398, renovada 1543, deigi esser e restar tier siu cumplein diever e possess e che la vischnaunca renconuschi ch’il numnau Mun Traviers viers l’aua che vegn ord la alp da Maighels e va oragiu ella aua da Curnera e siara el péz dil Stavel Bullettas, ed encunter entochen il Stavel la Siara, sco igl ei stau terminau, sco igl ei vegniu gudiu e possediu dils vischins da Tschamut per atgna proprietad sco l’autra part alp da tut temps, e che la vischnaunca hagi negins dretgs da quellas duas alps ni da pascular ni da segar, auter ch’ils vischins da Tschamut, ils quals stattan di e leu e partan las grevezias da lur vischinadi.

2do. Dil maun da Muschaneras, quei che stat en questiun cun la vischnaunca e vischinadi da Tschamut deigi la vischnaunca renconuscher l’aua dil Dutg Gron che vegn giu dallas Puzzas dil Lai e giudem quei dutg agrad giu sco el avon la malaura gronda mava e sin las Puzzas deigi ei vegnir teniu il medem dutg entochen sin ils cunfins d’Uri, e quei dutg vegn numnaus quel dil Dutg Gron. Da l’autra vart dil dutg dallas Puzzas dil Lai che stat en questiun cun la vischnaunca ed ils vischins da Tschamut che vegn giu encunter l’aua che vegn oragiu dalla Crusch u cunfins d’Uri, deigi vegnir gudiu ensemen cun la vischnaunca, bein aber che la vischnaunca seigi obligada da schar cargar las nuorsas ils da Tschamut sch’ei plai ad els cun las sias sin lur alps, pagond il sal e pastur sco ei po tuccar sin tutta l’entira muntanera.

4to. Pertuccont las cauras da Tschamut deigen ver sco dretgs sco vidavon da pascular Cavradi, Maighels e Surpalits sco la brev da cumpra da quellas treis alps plaida a siu plascher adattada dils (1625)

5to. Secuntentan e sedeclaran ils vischins da Tschamut da bandunar Surpalits cun ses tiers, oreifer priu ora las cauras, ils 20 da zercladur entochen ch’ei vegn descargau dallas alps e pastiras da casa e star sin lur alps da Tschamut. Duess aber pli tard la vischnaunca seresolver da vender ora in ni dus mises en Surpalits senza memia grond donn dalla pasculaziun dils vischins da Tschamut, sch’en gliez cass vegn ei dils vischins da Tschamut schau tier; bein aber duess la vischnaunca seresolver da fittar via Surpalits per tscheins, sch’en gliez cass deigi la vischnaunca buca puder schar via senza il cunsentiment dils vischins da Tschamut.

6to. Secuntentan e declaran ils vischins da Tschamut per tut il funs che peglia naven dall’aua da Prau Mulins entochen Surpalits sin ils ses agens funs suenter il lanstros niev da buca far bonificar enzatgei per la classena che stuess vegnir derschida si u bonificada ad els dalla vischnaunca, bein aber ch’ils vischins da Tschamut segien era buca obligai da far si quella per obligau, sundern sch’els mo voluntariamein vulan far si quella, sch’en gliez cass deigi la vischnaunca stuer dar lenna a norma d’autras classenas.

7. Stoppi la vischnaunca renconuscher ils vischins da Tschamut adual els vid tuts uauls generals da vischnaunca, sco era vid tuttas lennas da feglias, seigi da tgei natira ch’ei vegli; bein aber deigi vegnir teniu quen dil tratg en e pagau ora da quels ed il vanzament da quels deigi vegnir pagau ora ils deivets generals da vischnaunca suenter esser separau si ils agens deivets che van buca tier als da Tschamut, sco per exempel igl arvè dalla venerabla claustra, il benedir las alps, il muser, sco era spesas per mantener lur alps e pastiras da casa.

8. Pertuccont il pauperesser dall’entira vischnaunca, cumpriu en ils da Tschamut, il trer via quels, deigien ils vischins da Tschamut esser perservai da buca stuer schar vegnir tier da sias atgnas alps enzatgei, seigi lura cun cultivar ni cun segar u spelar, auter che sco quei che sia brev da cumpromiss plaida, adattada digl onn 1806.

9. Pertuccont la taglia per la via nova sco per il restont deivet che la vischnaunca ha, deigi vegnir priu tenor il cadaster dalla taglia dil cantun, tenor rauba generala e privata, resalvond ils uauls, deigi vegnir incorporau ensemen sco ei fuss, sco ei fuss dus „stats“, Tschamut in, ils auters vischinonts da Tujetsch l’auter e repartiu suenter mellis. Ils auters deivets generals da vischnaunca, sco per exempel scolas, pervendas e per salari digl obercheit, deigi vegnir pagau cun il vanzament dils uauls e nunfagend avunda quei, deigi vegnir repartiu sco la vischnaunca anfla per bien.

10. Deigi igl obercheit da vischnaunca esser obligaus da dar giustia da tut temps als vischins da Tschamut el cass che denter els surpassassen ils ses uordens dil vischinadi, sco era sch’ei vegness surpassau d’auters vischins da vischnaunca appartenent sias alps ed igl uorden da quellas, bein aber possi igl obercheit per igl emprem prender giu d’in tal per siu incumet sco el anfla per bien, il donn aber ch’in tal fagess als vischins, deigi vegnir en cassa dils vischins da Tschamut.

11. El medem temps che la vischnaunca approbescha las avon screttas preposiziuns, sche declaran ils vischins da Tschamut da s’abstrahar giu dalla via digl avertend process, cun declarar aber ch’els pagan negin strof, il qual era pli baul mess si per haver segau il fein a pastg sin lur alp, sco era sedeclaran da far negins auters process per las alps e pastiras da casa da vischnaunca, bein aber duess ei vegnir serrau giu pasch denter la vischnaunca ed ils vischins da Tschamut el senn da questa scartira, sche deigi d’omisduas parts, in ni dus per part tschentar si in document, sco era terminar il … …. dallas alps da Tschamut, seigi cun metter tiarms ni lu auters dessegns.


(1863) Nota ni memorial dils vischins da Tschamut
1863 Nota Tschamut
da prender en egl las pretensiuns visavi encunter la vischnaunca encunter nossa alp.

1. Che nossa alp deigi esser nossa atgna e che negin sappi guder quella en negins graus.

2. Pretendein nus d’esser affons da vischnaunca en tuts graus, quei ei, en alps, pastiras da casa ed uauls e lennas, seigi da tgei natiras ch’ei vegli. Ni auters avantatgs communabels che crodan tier alla vischnaunca, seigi lura da tgei natira ch’ei vegli.

3. Schinavon sco nus essan vegni sclaus malgestamein dallas alps e pastiras da casa … dalla vischnaunca, sche pretendein nus era per l’indemnisaziun da quellas varts.

NB. Schinavon sco nus vein purtau grevezias sco affons da vischnaunca e vuler sclauder, pertgei ei deigi vegnir priu ad egl il territori da Tschamut, il qual vegn ed ei vegnius gudius dils possessurs da vischnaunca, il qual ei buca jasters, pertgei nus, numnadamein Scharinas ed ils vischins da Selva, ils quals ins po dir che tuts hagien funs sin Tschamut, quei ei adina vegniu tolerau sco affons da vischnaunca, pertgei quei ei mai vegniu pagau fein jester per quei territori ed aschia, co duessen nus buca esser pia affons da vischnaunca.

 

(1863) Conclus dils vischins appartenent las pretensiuns ch’els fan
1863 Tschamut Conclus

1. Che la brev da 1398, renovada 1543, deigi restar tier siu diever e cumplein possess.

2. Che la vischnaunca renconuschi il numnau Mun Traviers ni pastira da casa sco nus vein gudiu e possediu dil maun dalla vart seniastra per atgna proprietad, sco l’autra part alp.

3. Da tut temps, bein aber che la vischnaunca possi quell’alp ni pascular ni segar da negin temps. Deigi ei vegnir terminau tut quei ch’ei dispiteivel denter la vischnaunca e Tschamut.

4. Dil maun da Muschaneras, quei dil Run Gron viers encunter il lag ch’ei dispiteivel, deigi restar en cuminonza, bein aber ch’ils da Tschamut possein cargar las lur nuorsas cun la vischnaunca sch’ei plagi ad els.

5. S’obligheschan ils da Tschamut da star naven dils 20 da zercladur sin lur alp entochen ch’ei vegn descargau las alps – sco era deigi la vischnaunca buca stuer clauder naven dil Rein da Prau Mulins entochen tier Surpalits, bein aber che sch’in ni l’auter vischin less clauder, che la vischnaunca stoppi dar lenna da clauder era quei sch’ei vegness pretendiu en conform d’autras classenas.

6. Pretendan ils da Tschamut da haver tuts dretgs dils uauls ni autars lennas da feglia sco la vischnaunca.

7. Tuttas taglias che vegnan fatgas en vischnaunca ariguard las taglias deigi vegnir priu si il cadaster dallas raubas privatas sco generalas resalvond ils uauls, quei fuss taglia per la via nova e deigi vegnir pagau suenter mellis.

8. Deigi la vischnaunca tener igl obercheit schilunsch sco la cumpetenza lai tier en cass ch’ei vegness surfatg denter ils vischins da Tschamut.

9. Deigi ei vegnir a restar denter la vischnaunca e Tschamut reciproc vicendeivel da vegnir sin Tschamut ed ils da Tschamut vegnir anoragiu.

10. Tuccond tier il pauperesser da vischnaunca il trer via quels, deigien ils vischins da Tschamut esser perservai da buca stuer schar vegnir tier da sias atgnas alps a quels cun segar ni leu cultivar, auter che sco quei che sia brev da cumpromiss plaida.

11. Tuccond tier las cauras dil vischinadi da Tschamut, deigien quels ver il dretg da schar ira libramein en Cavradi, Maighels e Surpalits da tut temps, sco la brev dalla vendita plaida da quellas treis alps.

Tschamut03


placi-speschaPader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha - Pader Baseli
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica.   Ovras I + Ovras II

UoppenHendry La historia e genealogia dalla schlatteina Hendry da Tujetsch. Il cudisch!

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

     WappenTujetsch
  Vischnaunca Tujetsch

     pleiv
        Pleiv Tujetsch

0341.jpg