Uorden d’alps  (PDF)

1. La dumengia suenter fiera da Tujetsch duei vegnir dau vischnaunca e sin quei di duei a mintga cautegia da vaccas e biestga esser dau en ils tiers ed ils cautegias dueien sin quei di repurtar il diember, sinaquei che la vischnaunca sin quei di seresolver cura ulivar.

2. Ils cautegias dalla biestga schetga e cavals dueien vegnir mess avon calonda mars, seigi dalla vischnaunca u era digl obercheit.

3. Las alps stattan stagiadas cun il diember da tiers sco plaida il sequent artechel. Mintga alp duei tener sin il siu ed era ver pasturs sufficients, ton per il néz dil particular, sco era ch’ei seigien el cass da schurmegiar il donn dils cunfins. Il trer ensemen il latg las dumengias sut ils uffecis, u sin publicas plazzas ei absolut scumandau.

1857 Tujetsch Uorden alps4. En mintga alp da vaccas ei schau sura als pursanavels da quella da pascular quella sco ei vegnan perina, bein aber sto ei survir per norma che mintgin po rugalar sez las vaccas, sto aber en ina caschada sco ei vegn ulivau ed ira ensemen cun quella.

5. Las untgidas ha l’alp
Val Val: il Plaun d’Eras tochen ils cunfins,
Val Giuv: Mulinatsch,
Nual: ils Plauns Selva,
Cuolm Cavorgia: Pardatsch,
Cuolm Davi: la Val Bugnei u Foppettas,
Maighels: Surrein denter l’aua Nual e Val Vadretg,
Tgom: Pardatsch da Stiarls,
Mila: ora Mila,
Strem: …….,
Caschlè: igl Uaul Flurin.
Quellas untgidas ein d’entelgir schabegiond neiv, era per las untgidas da Caschlè, cura che las stiarlas ston giu igl Uaul Flurin, sche cura ch’ellas san magliar, dueien quellas da Strem ir anora encunter Londadusa en las pastiras da Camischolas e quels da Mila encunter la Val Mila.

6. Schabegiond che las caschadas, seigi vaccas u biestga schetga, stuessen vegnir giu da vart, sche duei mintga pur tener sin sia pastira da casa entochen ch’ei sa vegnir catschau en l’alp. Las caschadas da Val e Val Giuv, en cass ch’ellas stuessen per neivs vegnir a casa, pon vegnir per la via da Sudada giu, anen aber ston turnar da Malamusa e da Liez en, resalvau sch’igl ei schabegiau, ch’ei fuss segau tut il fein, sche pon ei era turnar da Sudada si.

7. Ils cavals dueien vegnir cargai tuts en l’alp e negin po tener a casa, quels sut negin pretext, ei aber schau, sche in u l’auter duvrass d’ira ord Tujetsch per menadiras, sche po el schar ina notg avon ch’el drovi sin la pastira da casa e la notg suenter aber buca pli, duess in u l’auter surduvrar quest, sche croda el per mintga en fallonza dad 80 xr a di, ils quals crodan tier, miez al vischinadi digl appartenent e miez alla vischnaunca. Ei duei aber vegnir dau al statalter regent e quel ha da trer en il fatg.

8. Ils vadials che mintgin vul cargar, ston vegnir dai en sco ils stiarls e stiarlas e ston vegnir considerai en il diember d’ulivar sco auters, ei aber da remarcar sch’ei vegness cun las stiarlas surcargau, ch’ei stuess vegnir dau ora ord las alps da stiarls, sche ston ils vadials vegnir dai ora e buca las stiarlas.

9. Ils auters vadials po mintgin metter da Maun Sut nua ch’el vul e da Maun Sura sin las pastiras da casa ch’el vul, bein aber mo mintga vischinadi sin lur pastira e mo cun ils vadials da lur vischinadi far pastur, buca aber d’auters vischinadis po il vischinadi da particulars prender da pertgirar, era giu da Maun Sut sin las alps ni encunter quels, ei scumandau da far pastur da vadials.

10. Ils tiers casa che vegnan teni a casa dueien esser sut pastur e teni directamein sin las pastiras da casa.

11. Allas nuorsas en l’alp duei il statalter furnir als pasturs mesa buot sal e cumprar quella digl 1 m maun. Per pagar quei eis ei mess si in xr per nuorsa. Cura che quellas vegnan zavradas, sche tochen che quellas ein buca tuttas ligiadas u sut patrun, duei negin ira naven dil liug cun quellas. Cura ch’igl ei aber zavrau, sche duei il statalter ed in auter um, che la vischnaunca numna, cun il pastur ensemblamein, … … mintga … u pur, e dumandar il diember e nudar si e per allura, cura che quei ei fatg, sa mintgin ira cun lur nuorsas. Las nuorsas dueien vegnir zavradas en la sequenta moda, numnadamein mintga pur d’in vischinadi zavra sias nuorsas e mintga vischinadi metta quellas dapersei e mintga auter vischinadi sin siu predestinau plaz ensemen. Cu tuttas ein zavradas fa il cauvitg da mintga vischinadi, ni in auter qualificau vischin, dar quen, mintga vischin sias nuorsas e noda quellas exactamein si e surdat la gliesta als pasturs. Era ils pasturs han il dretg d’esser presents, cura ch’ei vegn priu quen ni dau en las nuorsas.

12. Las pastiras da casa duein vegnir stabilidas il circuit, sco era dretgs e previlegis d’in u l’auter vischinadi in encunter l’auter.

Tujetsch Fiera Sedrun

Fiera sisum il vitg Sedrun. La historia dallas differentas fieras en Tujetsch che han giu liug a Rueras, Camischolas e Sedrun han biaga dau radunonzas da vischnaunca pulitamein emoziunalas e dessen in tema da seprofundar.

In schatg ord entgins protocols da vischnaunca
1838
Plinavon eis ei concludiu da tener la fiera ch’era schiglioc fixada avon la fiera d’Ursera, duei dacheudenvi vegnir tenida per suenter quella d’Ursera e per igl onn d’uonn duess ei vegnir teniu sin ils 19 dil meins current e zuar uonn cheu a Sedrun ed in auter onn a Rueras ed aschia viceversa.
1864
Ei vegniu declarau ch’il motiv principal seigi oz nua tschentar las fieras sco quei ch’igl ei schon avon otg dis publicau, ch’oz vegni teniu vischnaunca per quei motiv. Ed ei lura vegniu dumandau entuorn ils signurs che han da dir meini, ils quals ein stai differents nua tschentar las fieras pigl avegnir. Bein aber en quei vischinadi ch’ei il pli, dueien ellas restar e buca vegnir in onn a Sedrun e l’auter a Rueras, sco tochen da ... ... . Sin quei ha Giachen Fidel Caveng declarau ch’el secreigi, che la fiera dalla primavera eri dada per Rueras, seigi aber per ver la pasch schau ira onn a Sedrun ed in onn a Rueras, finalmein ha el resalvau tuts dretgs da quellas varts. Sin quei ei vegniu fatg si duas tscharnas schebein ins vegli tschentar omisduas fieras en in liug. Sinquei ei cun in grond pli concludiu da tschentar en dus vischinadis e quei nua che croda il pli. Suenter quei ei vegniu si duas tscharnas, ina per tschentar la fiera dalla primavera a Sedrun e l’autra ei stada contra tscharna ed ei resultau che l’emprema da metter ella a Sedrun ei stau il grond pli. Sinquei ei vegniu fatg si duas autras tscharnas, l’emprema per metter la fiera dils 12 d’october a Rueras e l’autra per Camischolas. Essend quellas ulivas ha il salter buca saviu decider. Sin quei ei vegniu numnau dus dumbravuschs, il cusseglier Sep Antoni Deragisch e statalter Stiafen Beer ed ei ella dumbraziun seresultau che las vuschs ein stadas ulivas, 68 per part. Ei aber levau si il dubi, ch’ei seigi iu atras buobs che hagien buca cumpleniu la vegliadetgna per dar vusch. Il president ei sin cussegl serendius en casa farria per mirar el cudisch da battens ed ei resultau, che dus che seigien i per Camischolas, in hagi buca cumpleniu 15 onns e l’auter mo els 16 onns, aschia ch’ils da Rueras hagien il pli. Sin quei ei allura da particulars vegniu fatg encunter che tuts hagien il dretg e stoppien mo sin cumin ver ils 17 onns e buca sco il president pretendi. Suenter empau sedispitar ei vegniu fatg si duas autras tscharnas, ina per ira vinavon, l’autra per refierer per il di d’oz. Igl ei resultau il pli d’ira vinavon e dumbrau l’autra gada e schau tier d’ira tgi che ha vuliu. Sin quei ei resultau per Camischolas 71, per Rueras 64 e sinquei ei la vischnaunca sligiada si.
1871
Eis ei declarau ch'il Cussegl Pign hagi concediu da tener fiera a Sedrun il 22 sut suandontas cundiziuns; che tuts tiers che vegnan sin fiera dueien sefermar vi la resgia e sisum il vitg Sedrun e denter la 8 uras e las 9 uras vegnan quels tiers visitai dil "Bezirg-artz" avon che passar sin fiera, cun dasperas declarar che tuts tiers che vegnan vendi ord nossa vischnaunca, ston per igl emprem vegnir urentai da nies "vichaufsehers" e quels dueien dar in attestat ch'ei seigien sauns e per lura vegn ei dau dil president la bulletta da sanadad per tals tiers.
1888
Ei davart dils vischins da Sedrun vegniu garegiau vischnaunca pervia dalla fiera dil zercladur ch’era vivon a Sedrun ed ei ussa fixada a Rueras. Suenter lura ver udiu ils differents meinis, eis ei cun grond pli concludiu da turnar a petiziunar che la fiera dil zercladur vegni fixada a Sedrun e ch’ins duessi danovamein era petiziunar per ina fiera a Rueras sigl atun.





placi-speschaPader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha - Pader Baseli
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica.   Ovras I + Ovras II

UoppenHendry La historia e genealogia dalla schlatteina Hendry da Tujetsch. Il cudisch!

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

     WappenTujetsch
  Vischnaunca Tujetsch

     pleiv
        Pleiv Tujetsch

img05.jpg