La suandonta descripziun da viadi ei cumparida ella Nova Gasetta Romontscha nr. 38 digl onn 1857. Deplorablamein ei il scribent da viadi buca enconuschents. Sias impressiuns dalla cuntrada e populaziun ein ordvart interessantas.

Arrivaus silla collina da Mumpé Tujetsch va lura tut alla grada vinavon silla davosa terrassa dalla Partsura, ell’amureivla Val Tujetsch. In stupent selvadi cun cuolms pitorescs, oreifras pastiras, fritgeivels funs ed in bi, activ, svelt e legher pievel!

Encunter miezdi sesarvan las vals Nalps, Curnera e Maighels provedidas cun bials glatschers. Viers gl’Uri sesaulza il Badus ni Sixmadun culla fontauna dil Reinsura e visavi l’aulta stgeina dil Crispalt, enamiez els igl jarvus cuolm da Milez cul pass ad Ursera; encunter nord dus hazers coloss da 11’000 peis altezia: il Culmatsch ed il Pez Tgietschen; denter en il Tgiern dil Ritzli cun in carpus ed unfiseivel trutg giu ella Val Maderana, che sbucca giul Steg.

Il Bostg, igl ault denter Tujetsch e Mustér, che schai a mesa val e porsch’in oreifer prospect, paress d’esser destinaus per rinforzar signurs e signuras cun frestg’aria e scotga caura. Duess la viafier menar plaunsiu miez il mund tras la Surselva, sche po il Bostg survegnir in renomé europeic, ual sco il magnific Tgiern Maler ella Val Nalps, che fuss tenor las expectoraziuns dils inschigners, che lavuran vid la renomada carta da Dufour, schi remarcabels da muntar sco il Rigi, Faulhorn e Pilatus. Mo donn che nossa biala tiara e sias remarcabladads ein buca pli enconuschentas, schiglioc targessen ellas neutier tut in auter diember da viandonts.

Ual schi bials sco ils cuolms da Tujetsch ein, ual schi bials ein era las pastiras. Quellas porschan buca mo savurus pastg ad in grond diember da tiers, mobein culla fanada, ch’ei vegn cheu segau ora, enviarna Tujetsch 100 armauls! En neginas vischnauncas ei il fein a pastg da schi gronda impurtonza sco cheu. Senza negins funs ein ins el stan d’envernar ina vacca ed ina roscha cauras e forsa aunc vender empau fein. Buca per nuot eis ei vegniu pretendiu dalla cumissiun catastrofala dil circuit “ch’en Tujetsch stett’in pur bein cun nuot rauba”. Igl ei la tiara nua che latg e mèl flessegian sco gia siu vegl num cheltic “Tavaech” (habitaziun el plaun da pastg) dat d’entelgir. Il temps ch’ei vegn fatg fein a pastg ei tut si ella greppa, umens e femnas ein armai cun carpialas e bia bleissas ein schi prigulusas ch’in sulet pass falliu betta en bratscha alla mort. Ils spirituals bandunan quels dis buca la casa, nunsavend qual mument ch’els vegnien clamai per proveder in sventirau. E tonaton lavura tut cun grond ardiment, ed ei seschass dar ina zun interessanta descripziun da quella veta. Ils prauscasa ein fritgeivels ed ins paga pils legi ora tochen miez taler il fest! Salin vegn ei mess ora pauc, persuenter vesan ins ils pli stupents segals, strom da 6 - 7 peis lunghezia cun grondas e bialas spigias; il dumiec crescha aunc si Tschamut, 5300 peis sulla mar, il pli ault vitg ella Europa, nua ch’ins anfla èrs; il strom vegn zuar buca liungs, mo las spigias ton pli pleinas. Il glin en Tujetsch ei renomaus, el ei tochen in bratsch e miez liungs e dat bia sem. Dad ina curtauna semglin eis ei vegniu fatg tochen 20 curtaunas – ina buna rendita. Ei dat denton onns nua che la purgina lavaga tut ils èrs; aschia legian ins egl urbari dad in purgina el gissiatavel tschentaner, che ha totalmein giu ruinau la raccolta, taluisa che 80 persunas, babs da famiglia cun dunna ed affons, han gl’atun stuiu emigrar giu viers l’Ungaria per buca murir dalla fom.

Enconuschent ei il bien humor e l’aulta e clara vusch dils Tuatschins. Els ein adina da buna veglia ed amaturs d’empau canera; schi’ins auda a grend els, sche ston ins tuttina buca tertgar, ch’els seigien malperina ed aunc bia meins ch’els secarghien. Els sedattan ora sin tuts mauns e plirs fan stupentas fatschentas egl jester. Las bialas frestgas mattauns setilan bugen el dumiesti, ed in proverbi di, ins sappi mai nua las mattauns da Tujetsch ed ils cavals laschien lur ossa. Ina profana cumparegliaziun!, schegie ch’il cavagl ei il pli niebel animal da casa; denton ei quei proverbi ina viva emprova che las Tuatschinas hagien dapertut bien esit.

Ils turists, che admiran cheu la biala natira el ravugl da maiestusas muntognas primitivas ed ils naturalists, che fan en quels cuolms ina preziusa raccolta da mineralias, anflan ellas ustrias da Tujetsch bien tractament. Negins viandonts passan spell’ustria dalla Cruna a Sedrun vi, senza star eri e considerar l’admirabla flora, che ornescha si las finiastras dall’entira fatschada; mo era negins viandonts han bandunau quella schitta e schubra casa senza remarcar el “Fremdenbuch” lur cumpleina cuntentientscha.
Basta nus stuein prender cumiau da Tujetsch ed ir sur cuolm. Igl ei las treis e mesa dalla damaun e nus lessan la sera esser a Berna ed igl ei aschia buca da piarder temps. Nus essansemess sin viadi ed arrivai a bun’ura ell’Alp Tiarms. In stavel plein vaccas e dus pedagogs, vulgo “schulmeisters”, che mulschan. In tschaler cun plunas curters e silla cruna speras tractats romontschs sulla pedagogia e metodica. Tgei remarcabel cuntrast! Tgei curiositad per in pedagog tudestg, ch’enconuscha buca la veta romantica da nos scolasts! Fuss quei stan, al qual ils geniturs confidan lur pli grond scazi, salarisaus tenor merets, nus lein buca pretender a proporziun dils emploiai federals, lura stessen nos scolasts ella Bassa sper lur affons, e stuessen buc encurir la stad lur paun sco pasturs e signuns. Denton ha quella mala circumstanzia tuttina era entzatgei bien. L’aria alpina, las bunas latgiras e l’emperneivla distracziun ein franc adattadas da consolidar la sanadad dil scolast e mantener sia buna luna.

Rinforzai tras in bien refrestg alpin, bandunein nus vaccas e pedagogs e semettein en tutta cufla sin viadi encunter il lag sil Cuolm d’Ursera. Nus arrivein ad Ursera las otg, el medem mument sco la posta semettein en crotscha, che meina nus tut a galopp tochen Flüela. In viandont, che vul ver e guder nuot, quel dueigi seserrar ella posta!

Mira era quella pagina

placi-speschaPader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha - Pader Baseli
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica.   Ovras I + Ovras II

UoppenHendry La historia e genealogia dalla schlatteina Hendry da Tujetsch. Il cudisch!

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

     WappenTujetsch
  Vischnaunca Tujetsch

     pleiv
        Pleiv Tujetsch

img06.jpg