Cavorgia
Ariguard la pastira da casa dil vischinadi da Cavorgia, priu sco pli da vegl. Anen sco il Plaun dallas Cavorgias, e si sco il Stavel Sura dallas Cavorgias, si tier ils aults, viadora sisum la Muta, dil maun dalla Val Gierm, via sco il Fop dallas Palas e via sco giudem la Paliu dil Varetg. Per cumissiun dils vischins Lezi Antoni Balzart, ils 15 d’uost 1849.

Surrein
La pastira da casa da Surrein va giu tier la Punt Cavorgia, las Tarviarsas digl Uaul Surrein en tochen entadem Plaun da Greps sil Spitg dil Tgom tochen sitier ils tiarms fila en Plaun da Vaccas. Da leu naven fila giu tier il Crap Gries dils Faluns da Pardatsch da Vaccas tochen enasisum las Rigisch va dil trutg dil Plaun dallas Cavorgias ora il Plaun dallas Cavorgias entochen la Val dil Plaun Tschaler, il Drun guder cun ils da Sedrun.

Gonda
Cunfins dalla pastira da casa da Gonda. Entadem la val, la Val dallas Pardatschas taglia giu encunter il Fil dils Bauns en oragiu il Rein da Camischolas, encunter Ruina Plauna, il Run ni l’aua, dapli vi da tschei maun l’aua aunc la pasculaziun da tschun dis, quei ei manegiau sur la Rufna da Valtgeva, sut la Rufna da Valtgeva, il Drun cun ils da Sedrun engiu entochen dem.

Sedrun
1849, ils 15 d’uost en Tujetsch. En ils vischins da Sedrun serimnai per sedeliberar ariguard sia pastira da casa ed ils cunfins da quella e zuar sco suonda: numnadamein sco igl ei tochen ussa vegniu gudiu e possediu. Da Maun Sut gl’Uaul Surrein e da bass en tochen en tier il Lag, sco quel pressapauc taglia entraviers enasi; anora tier il Prau da Plauns Sut e las Tarviarsas.
Igl entir Drun, Caschlegia, Ruina Plauna, igl entir Cungieri, la Pala Gronda e Stavlets, las Foppas, l’entira Val e da leu anora tochen ils cunfins da Mustér ed engiu entras en tochen tier ils Praus, ils Pastgs Sedrun, la Spinatscha, igl Uaul Niregl tochen en tier la Sort dalla Badugna taglia si. Mess per scret per cumissiun dils vischins, da mei Hans Giachen Beer.

Rueras
Ils 17 d’uots 1849 ein ils vischins da Rueras seconcludi da star dalla isonza veglia, numnadamein: per igl emprem dil maun da Surrein, anora entochen Greps dadora il Lag; 2do. anen entochen tiell’aua Nual; per 3a. entochen S. Brida, per la 4ta. dil maun da Liez, sut igl Uaul en e da Plaun da Mulscher oragiu, per la 5ta. dil maun dalla Val Mila en, entochen en tiel Run e da l’auter maun entochen Tschuppina.

Selva
Pastira da casa dil vischinadi da Selva. Plaun Surrein tochen oratier la Val Vadretg, Plaun Viradas e da leu si entochen il Pegn da Miscalgias, dadens il Plaunet da Surpalits, da leu anora entochen sut la Canal da Nual Sut ed il pastg sur il vitg da Selva, anora tochen la Crusch Sumsassi. Tschei ei claus ora culs praus.


Las indicaziuns ufficialas dils cauvitgs da mintga vischinadi:

Sedrun
Gonda
Surrein
Cavorgia
Rueras
Selva

Pastiras da casa
Pastiras da casa ha ei mai dau daried en Tujetsch. Enqual vitg han giu sil pauc ed auters damemia - denton parter, gliez vegneva strusch en damonda. Anzi - il cuntrari! Denter Camischolas - Gonda - Sedrun ha ei dau bein enqual dispeta!

Ei era buc sempel da cuntentar e trer ils cunfins ei stau ina damonda che ha caschunau hurschas e perfin process duront igl entir 19avel tschentaner.

Il dretg da guder las pastiras da casa - sco era las alps ni la lenna - vevan mo burgheis, domiciliai e cun schischom. Tgi che adempleva buca quellas pretensiuns, stueva dumandar onn per onn la radunonza da vischnaunca per lubientscha. Ils paupers savevan per ordinari quintar cun la beinvulientscha dils vischins che lubevan da schar pascular lur caura per l'amur da Diu.
Uorden stuev'ei esser, e tgi che leva guder las pastiras, stueva sesuttametter. Il cauvitg ordinava il fatg dallas pastiras. Igl uorden fixava ils loghens e tgeinins e cons dils animals astgien pascular, aschia duront la stad mo ina ni duas vaccas per pur. Perfin ils cavals ed ils bos stuevan star si d'alp, sch'ei deva buc lavur per els. Per survigilar quei uorden, elegeva il cauvitg in pindrer, oz forsa meglier detg in polizist. Denton buc mo quel, mobein mintga vischin controllava pasters e convischins e denunziava ils surpassaders agl obercheit. La vischnaunca susteneva quels "survetschs da spiun" cun la mesadad dil castitg per ils tiers pindrai.

Per ch'ils muvels che gudevan las pastiras seigien buc memia gronds, vegneva la cumpra da tiers ordeifer vischnaunca contingentada onn per onn. Tenor las relaziuns ed aspectativas da fein vegneva ei concediu igl atun ina cefra da cumpra che saveva vegnir augmentada la primavera. Per mintga tier cumpraus ordeifer incassava la vischnaunca ina taglia - igl arvè. La cefra da cumpra caschunava onn per onn discussiuns e carplinas. Ils criteris per fixar quella eran "malsegirs" ed ils interess differents. Ils purs gronds - oravontut quels che marcadaven sez - eran encunter tuts impediments d'in grond muvel, ferton ch'ils pigns temevan quels muveluns enguords che magliavan il pastg aschi scars ella val.
Da principi decideva il ladretsch la grondezia dil muvel. Cumprar fein era scumandau ni vegneva engrevegiau cun ina tagliuna - il dubel dil prezi dil fein cumprau. Envernar ordeifer era e buc lubiu. Suenter ditg sedispitar eisi reussiu als purs gronds da silmeins sbassar la taglia per la cumpra da fein. Ils pigns stuevan esser leds da puder mantener la pasculaziun cumina ed igl arvè.

Mira:
Pastiras da casa per Gonda e Sedrun 1820
Uorden da pastiras 1883

Mira els uordens da vischnaunca ed ellas constituziuns! Survesta


Tujetsch Chischner Unviern

Chischner/caschner fermaus encunter il clavau (il respargn da lenn muntava 4 areisens) a Salins Sura cun vesta encunter Rueras

 

placi-speschaPader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha - Pader Baseli
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica.   Ovras I + Ovras II

UoppenHendry La historia e genealogia dalla schlatteina Hendry da Tujetsch. Il cudisch!

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

     WappenTujetsch
  Vischnaunca Tujetsch

     pleiv
        Pleiv Tujetsch

0254.jpg