Projectau (scoPDF)

1. Ariguard las pastiras da casa
Als da Selva ei dau per pastira da casa ol Pastget tochen ora S.Brida.
2. Als da Rueras la Tschuppina, la Ruffna , giun Gondas ed igl Uaul Surrein tochen la via scavada ni enta tier la Val enten tier il prau da Plaun Miez.
3. Als da Camischolas e Zarcuns da bass en tochen la Tgauma, da bass en ed ora senza puder schar vargar si per las plauncas dador la Gonda tochen sco il Stavel dalla Gonda taglia a Palits. Sut ed en encunter il clavau dil Vigeli e buca schar vargar si.
4. Als da Gonda, da bass en la Tgauma cun ils da Camischolas, ni Plaunca Lada, naven dalla Tgauma entraviersorasi sco la Gonda Cotschna, sco quels taglian en ed ora e tut il Plaun.
Als da Sedrun il Drun, dil Drun enasi, il Caschlegl, Spinatscha, Uaul Niregl, Davos Vaglieglia.
5. Als da Bugnei, ils Puozs Bugnei, dador Bugnei ed igl Uaul Bugnei.
6. Als da Surrein la Gieppia, Val da Claus ed igl Uaul Surrein, buca da Gassa en e buca si Canadal.
Als da Cavorgia igl Uaul da Claus, Plauncas d’Asens, ensi sco il Prau dalla Paliu Crap taglia en ed ora aber buca vargar si.
7. Cavorgia Sura, sco il Rein dalla Val Gierm vegn ora dil maun da Cavorgia Sura.

Observaziun, quest uorden ei fatgs dil senn da tener negins tiers per agen a casa, ei fatg mo pils bos da casa, vul enzatgi aber tener a casa per agen, sche po tener quel mo in tier, quei vul dir per fiug. Tgi che carga tut ils tiers en l’alp, sche po el era prender ora duront ch’el …. ….. e schar ira sin la pastira da casa. Suenter aber haver duvrau. po metter en l’alp, quels che tegnan per propi a casa, pon aber buca metter en l’alp.

Ariguard ils cavals, a quels ei dau per alp ils Pardatschs, igl Uaul Cavorgia, aber buca schar vargar sil Cuolm, sco era buca ira ora sil Tgom e quella pastira po vegnir gudida da quels suenter plascher.
Ei concludiu da schar tener negins cavals a casa e pon guder la pastira da casa tochen Val dil Plaun dil Fecler.
NB: Ei aunc in meini da puder tener a casa negins tiers. Tgi che drova bos, po prender ord l’alp, cura ch’ei drovan. Suenter aber haver duvrau, seigien puspei obligau da metter en l’alp.

Stagiau las alps dallas vaccas
Cuolm Cavorgia vegn cargau 60 ed ei aunc dau vitier quella alp il Stavel Secs, sco igl ei tratg sur las Fontaunas da Ruanez taglian en ed ora, il Pardatsch da Stiarls, aber dueien buca schar magliar, sut negina pretext. Il cuolms duei restar tier il stagiau vegl per untgida il Pardatsch da Vaccas.

Val Giuv, Culmatsch, Nual e Mut 200, Val Giuv ha ses cunfins sco la tegia dil statalter Plazi, taglia encunter Crest da Tiarms e leunaven encunter la tegia dil Plazi Tgiafrut dil Stavel dil Bostg e las Bostgias sco pendan encunter Plaunca Biala, sco il trutg che vegn en da Puzza Pintga. Cura ch’ei van da Plaunca Biala si sche pon ei catschar da sum il Cuolm giu e giu Briauls, aber senza puder paschentar; tut il Liez tochen osum Furcletta, neu il draus las Foppas. Nual, encunter il Tgom, sco il fil dalla Puzza taglia giudem giu, suten ed ora tochen giu Plaun Paliu catta en encunter ils Crauns ed en cunter il dutg dalla Val Ruinatsch, il Camaduir encunter Crappa da Scharinas, encunter il Pegn da Miscalgias. Remarca: Ariguard ils cunfins da Nual encunter la pastira da casa da Rueras e Selva ei stau endamen sin vischnaunca aber buca sedeliberau.
Ils da Val han aber buca untgida giu lur Auas. Nual han untgida denter las Auas.

Val Val carga 40 cun Cuolm da Vi; Cuolm Val, Tiarms, tochen il Stavel Muschaneras, il qual duei cun las Muschaneras vegnir vegnida magliadas ensemen cun ils da Surpalits, dueien aber buca puder schar vargar oragiu il stavel, era las Puzzas dil Lai han ensemen, pon aber guder per suenter ch’ils stiarls ein enta Maighels, naven dil stavel ora si encunter las Pegnas ed ils Plauns, quei pon era ils da Surpalits guder cun ils da Tiarms, quels da Surpalits pon aber buca guder quei che penda encunter Tiarms, ellas Bostgas.
Cuolm da Vi pon vegnir surengiu sco cun la Pala Gronda e Stavlets. Untgida ei las Foppas tochen tier il prau da Fontaunas taglia ora e sco quel taglia ora encunter la Val Bugnei ni il Grep digl Uaul la Tgauma. Sch’ei vegn cargau per agen, sche pon vegnir tochen giu las Foppas dadens sco il fil e buca vargar en dadora sco il Drun, giusut sco il Prau dil Decrusch taglia oragiu encunter tschei prau, vegn ei aber duvrau il Cuolm da Vi mo per midada, sche pon quei tut guder nuot. Duei era buca puder vegnir segau sur sco il crap taglia, era en encunter Strem ed era ora entochen las Plauncas Tgamus, sco era la Gonda dadora duei buca puder vegnida segada.

Allas stiarlas ch’ei il diember 170 ed ei dau per alp, la Val Mila, il Caschlè e la Val Strem, dueien vegnir cargadas en las duas vals, enta Mila 90 ed enta Strem 80. La Val Mila ha sco cunfins dil maun da Malamusa tochen la Vallatscha, dil maun da Mila tochen odem ils Bletschs, per untgida il Mila, aber buca ollas Plauncas Flurin. La Val Strem, dil maun da Valtgeva tochen o Plaunca Mala, dil maun da Camischolas tochen otier las Plauncas dallas Plattas. Per untgida da Caschlè ei giu Uaul Flurin, nua che quels da Strem, vul dir, nunsavend turnar ensi, ston separar dils da Mila e vegnir neu Sur Prau, ed allura ira suenter la neiv en sia alp ed ils da Mila enta Mila. Ils settember, sch’ei fa absegns, pon ils da Strem vegnir ora tier il Crest gl’Uaul Siaras dil maun da Valtgeva tochen ora del la greppa da Pala Nauscha taglia giu e buca pli anora ed ils da Mila tochen ora Mila.

Surpalits e Maighels cargan stiarls 210, han untgida per untgida ils Plauns Selva.

Ils vadials che vulan cargar, dueien era vegnir dai en cu vegn ulivau las alps e quels dueien vegnir cargai cun la biestga schetga, quels che vegnan buca cargai, pon vegnir mess mintgin sin lur pastiras da casa, per giu da Maun Sut po aber buca vegnir fatg pastur, resalvond sin las pastiras da casa.

Las nuorsas duein vegnir cargadas el solit liug, vid las qualas duei vegnir mes in um, in bien sufficient pastur, per il qual duei vegnir fatg si ina tegia si el letg da quellas, il qual duei maner enten quella adina ed il di era buca bandunar las nuorsas, era adina restar il medem persunal lundervi. Plai ei aber alla vischnaunca digl atun metter ellas en in auter liug, sche ei il pastur era obligaus da pertgirar quellas enten quella e dueien quellas era stuer pertgirar entochen, ni aschiditg sco la vischnaunca anfla per bien da schar star en l’alp. Las nuorsas dueien vegnir cargadas otg dis avon ils auters tiers.

Ariguard frietar las pastiras la primavera
Duei buca puder otg dis avon cargar vegnir catschau, ni mulschiu en neginas alps, ei resalvau il Tgom e Surpalits, ils dil Tgom dueien aber buca mulscher ni caschar auter che oragiudem il Tgom ed en Surpalits era buca vegnir mulsch ni caschau auter ch’el plaun da Surpalits, dil rest pom en tuts loghens vegnir paschentau suenter plascher.

Ariguard il secuntener en mintga alp suenter cargar
Ils tiers dueien en mintga alp ira tuts ensemen, caschadas po mintgin aber separar.

Arisguard tegias, trutgs ed auas
1. Sil Cuolm Cavorgia duei vegnir fatg ina tegia cun sufficienta sil Stavel Sura, sco era rugalar ils trutgs da Puzza Pintga, era l’aua da Puzza Gronda duei vegnir rugalada en cun quaders ch’ei seigi sufficient per buentar.

2. Sil Tgom dueien las Fontaunas dalla Vallatscha e Plaun Fontauna vegnir rugaladas cun quaders e mantenidas en bien uorden. Reparar la tegia da sut ils Plauns sufficientamein.

3. Sil Cuolm Val duei vegnir fatg duas tegias pli ensi, che quella ch’exista, nua ch’ins anfla per il pli adequat, era rugalar e far si la vedra sufficientamein.

4. En Val Giuv ina, nua ch’ei vegn anflau per il pli adequat.

5. Si Culmatsch duei vegnir manteniu oragiu l’aua e mintg’onn, avon ch’ira naven, prender naven e metter en bien uorden las canals.

6. Enta Mila ina sufficienta tegia pils starlers.

7. Caschlè duei vegnir fatg si Stavel Sura ina tegia per ils pasturs, sco era mirar da vegnir manteniu cun l’aua.

8. Si Cuolm da Vi duei vegnir rugalau si la tegia ed ariguard l’aua duei aschigleiti ch’ei vegn terrein priu en in „augenschein“ e sco vegn decidiu, luvrau.

NB. Ariguard las lavurs, quellas dueien vegnir fatgas tuttas en consideraziun, ed allura ils pli engravigiai dalla vischnaunca anora suenter lavur vegnir bonificai.

Ariguard las tegias da particulars
Quels ein obligai da quellas schar guder encunter ina raschuneivla bonificaziun. Duessen quellas haver da basegns da reparaziuns, sche dueien quellas era dils particulars vegnir rugaladas si, nua che duei allura era vegnir tratg en consideraziun dil proprietari, ariguard la bonificaziun.

Quella partiziun dallas alps duei cuzzar per diesch onns. Ei cheu adina resalvau, sch’il stagiau duess en ina alp ni l’autra esser memia maluliv, d’allura puder suenter beinmanegiar turnar a stagiar pli uliv.

A casa pigl onn d’uonn, essend in onn scart, eis ei schau tier da tener dus tiers per fiug, cavals aber negins, ei era entelgiu da buca puder tener in per l’auter.

Descargau duei vegnir ils 25 da settember e duei vegnir priu da part tut ils tiers, resalvond las nuorsas e cavals, ils cavals aber dueien era vegnir dai lartgs cun las vaccas. Descargar duei mintgin puder nua ad el cunvegn, ei aber adina entelgiu che tuts tiers tochen dar lartg, dueien adina restar sut pastur e teni bein ord ils praus.
Las nuorsas dueien vegnir descargadas pér otg dis suenter dar lartg pils praus ils auters tiers, quels dis aber pon era schadas vegnidas pli a bass, aber adina sin pastira.

Ils pasturs dils tiers casa, che restan a casa la stad, quels duei il pastur esser obligaus da pertgirar tochen schar ira pils praus.


placi-speschaPader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha - Pader Baseli
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica.   Ovras I + Ovras II

UoppenHendry La historia e genealogia dalla schlatteina Hendry da Tujetsch. Il cudisch!

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

     WappenTujetsch
  Vischnaunca Tujetsch

     pleiv
        Pleiv Tujetsch

img02.jpg