Tujetsch Decrets da cumin 1836Decrets
(PDF en versiun originala, cudisch 15.4)

Organus, civils e da polizia dil cumin dalla Cadi recentamein revidi, curregi ed augmentai dallas ludeivlas vischnauncas, proponi ed acceptai.

Determinaziuns introductivas
Il cumin dalla Cadi constituescha ina giurisdicziun dil cantun Grischun, ed en tala qualitad cumpateschan ... el ils dretgs ed attributs declarai en la constituziun cantunala art. 4.
L'autoritad suprema ruaussa sin la generalitad dils vischins da cumin e semanifestescha en tuts fatgs politics entras la pluralitad dallas vuschs. En special sextenda quella autoritad en part sin cumin entras las elcziuns e conclusiuns en fuorma prida, en part aber entras il pli dallas vischnauncas, sin las qualas las vuschs tenor decret digl onn 1836 entochen 1838 ein repartidas sco suonda:

Mustér ha treis vuschs
Tujetsch ha treis vuschs
Sumvitg ha treis vuschs
Breil ha treis vuschs
Trun ha duas vuschs
Medel ha duas vuschs

En vertit da sia autoritad ha il cumin dalla Cadi cun il pli da sias vuschs, en favur dalla giustia, dil bien uorden e d'ina regulada administraziun stabiliu ils sequents statuts:


I. Capetel

§1. Statuts organics relativs alla administraziun publica
§2. Autoritad, cumpetenza ed obligaziuns dil mistral en uffeci
§3. Igl uffeci da bannerherr
§4. Fiscal da cumin (: vulgo Secelmeister :)
§5. Scarvon ed assistent
§6. Dils deputai tier il cussegl grond
§7. Dils schumbraders, laufers e fiffers

§8. Dils geraus da vischnaunca e lur cumpetenza

1. Ils geraus da scadina vischnaunca vegnan eligi libramein ord il miez dils vischins da quella. Lur elecziun sa buca esser cumulativa. Ils geraus cun lur cussegliers, tenor usit da scadina vischnaunca ein ils derschaders tier surpassaments da polizia da vischnaunca ed igl administratur dalla economia da quella, senza dependenza dalla autoritad da cumin. Ils geraus da vischnaunca ein era obligai da render obedientscha ed execuir ils camonds dil mistral en fatgs administrativs e da polizia da cumin, sco era da denunziar al mistral tuts cass extraordinaris che crodan en. Milsanavon ein els en vertit da lur sarament obligai da rapportar agl obercheit tuts delicts e surpassaments ad el enconuschents, adina cun dispena dils parents, tenor codex criminal cantunal

2. En dispetas civilas da spir interess ein els il cumpetent e definitiv derschader entochen igl importo da 20 fl, inclusive. <en tuttas dispetas civilas d'interess da dretgs ed ingiurias, ils legals mediaturs. Da quellas varts vegn stabiliu sco suonda:

§9. Dalla cumpetenza giuridica e pacifica dils geraus

1. Tuttas dispetas da tgei natira, che quellas pudessen esser, aschilunsch sco quellas ein dalla cumpetenza dil derschader secular, dueigien, sche las parts vegnien buca perina denter ellas, vegnir suttaposta ad in project amicabel dils signurs geraus da quella vischnaunca, danunder che la part recercada ei, e zuar senza stuer allegar perdetgas e documents.

2. Duessen ils signurs geraus, tuts ni mo en part esser partischonts*, sche duei lur cumpetenza esser transferida a lur substitut. Varga igl importo disputeivel buca 20 fl., sch'ei in tal project ni ina tala decisiun definitiva ed irrecurrabla; perquei motiv po ei en in tal cass vegnir mess plogn e risposta, allegau perdetgas e documents, emprovas e tut quei che sa e po vegnir allegau e prosegiu conformamein alla procedura formala. Ina tala decisiun duei en cass da basegns vegnir execuida entras igl uffeci.
(* Quei ei parentai entochen il secund grad enclusiva.)

3. En dispetas da spir interess, dallas qualas igl importo varga la summa da 20 fl, sco era en dispetas d'ingiurias, da pitgiems, d'honur, da dretgs e previlegis, da grevezias ed obligaziuns, che schaian sin in fatg, sulom, cas'e cuort, funs etc., ni era sin persunas e san e pon buca vegnir preciai e preciadas, dueien ils signurs geraus ultra dil project da paisch, dar negina decisiun.Sche aber igl importa da quellas dispetas dalla davosa natira sa vegnir calculaus e varga buc ils 20 fl., sche dueien era talas dispetas vegnir decididas definitivamein dil tribunal da paisch.

4. Scadin project da paisch dueigi esser carschius en judicatum, sche las parts sedeclaran buca encunter ils signurs geraus en in cert termin, che dueigi esser fixaus dils signurs geraus, e po mai vargar 24 uras, suenter ch'il project ei ofniaus, ch'ellas veglien buca star tier quel.

5. En dispetas denter duas vischnauncas ni vischinadis, ni denter in particular ed ina vischnaunca etc., dueien las parts prender in confident per ina, che seigi aber buca partischonts, e quels u persuls, u cun trer in obmann han la medema autoritad sco igl ordinari tribunal da paisch.

6. Per in project amicabel percepeschan ils mediaturs 1 fl. per persuna ed il salter 40 xr., per scriver il protocol 1 fl. per boga. Visadas ein lien buca cumpigliadas. talas visadas dueien haver ils pro... requisits e per ella vegn ei pagau la solita taxa.

7. Ils signurs geraus, che han dau in project da paisch, pon en la medema fatschenta, sch'ella vegn avon dretg, seser en e truar.

8. La part che fa igl emprem pass, sco activa, resta part plonschenta, sche la dispeta vegn buca definada entras il project amicabel, e sche quella part va vinavon cun il dretg sin l'emprema ordinaria roda da dertgira.

9. En dispetas, da kur definitiva cumpetenza stat ei sura als signurs geraus, da conceder suspensiun dil dretg, schge la part rispondenta quei damonda, sut la gravitoria da prender giu las spesas.

10. Las presentas disposiziuns han lur vigur e forza mo denter vischins e domiciliai en nies cumin e cu jasters en dispeta, che vargan buca 20 fl.

11. En dispetas, las qualas ein buca dalla decisiva cumpetenza dil tribunal da paisch, stat ei sura als jasters, che lessen plonscher encunter glieud da nies cumin, da seprofitar da quellas ni buc. Han aber ils jasters ina gada entschiet da far il pass aa norma da quellas, sche ston els ira vinavon sin il pei, che quellas prescrivan, e mstar da quei, che quellas plaidan.

12. Stumadira ed urentada digl importo ultra da 20 fl. execueschan in signur gerau cun il salter, e percepescha per sia breigia egl emprem cass 1 fl. 36 xr., el secund cass 40 xr. Vegn ei s'entelgiu da maniera, che la stumadira, ni urentada vegn buca execuida, il signur gerau aber ei tonaton sil plaz, sche percepescha el la mesadad. Cheu vegn era quintau la cuorsa da 12 xr per ura.

§10. Economia da vischnaunca

1. Scadina vischnaunca elegia independentamein ses suprastonts, sco geraus, cussegliers, salters, cumissiun pauperila, da scola etc. Ils geraus, cun ent il cunvenziunau diember era commembers digl obercheit da cumin. Davart l'elecziun dil statalter vegn ei approbau igl usit vegl.

2. Las vischnauncas stabileschan a lur plascher tschentaments locals tier l'administraziun locala d'economia e da polizia. Tals tschentaments locals dueien mai esser cuntrari allas leschas federalas, cantunalas a da cumin; en in tal cass fussen ellas nullas ed invalidas.

3. Tuts tschentaments da vischnaunca vegnan pri si cun ilmpli maun ed ein obligatoris. Mo ent il cass da reala ni marginaria violaziun da proprietad e dretgs privats competan agli violau ils ulteriurs benefecis legals encunter talas violaziuns.

4. Ina persuna ch'ei dil cumin po setener si, secasar e vischinar en tgei vischnaunca ed aschiditg sco ei plai ad ella. Sentelli cun star sut als uordens e regulaments da vischnaunca, sco in auter.

5. Per puder gudir libramein, sco in auter vischin, ils beins dalla cuminonza, sto ella (strihau atras e cumpletau dasperas) u sezza u tras enzatgi da sia casa far da saver agli Vostand igl 1 da mars, ch'el vegni a habitar en quella vischnaunca, sco era, ha ina tala l'obligaziun da far da saver als geraus dalla vischnaunca ch'el vegni s'absentar. (la part suandonta ei strihada) Sto ella esser u sezza ni enzatgi da sia casa, che fetschi fiug igl emprem di da mars en quei liug, nua ch'ella per quei onn vul habitar. Nunfagend quei, po ella guder nuot da quella vischnaunca. Cheu ei aber d'entallir, che per far fiug calonda mars en quei liug, seigi ins buca obligaus da star ed esser sesents leu da quei di naven; bein aber po el en negina autra vischnaunca vischinar, sonder mo en quella. (nudau dasperas e strihau): sto vegnir avisau il Vorstand da mintga vischnaunca ch'el vul ira habitar, sco nua ch'el vul setrer naven enstagl da far fiug.

6.Scadina vischnaunca po disponer sin sia proprietad, pastira, alps, uauls, auas, spendas, baselgias etc,, sco in auter proprietari po disponer sin sia facultad privata, seigi cun parter, reparter, alienar, vender e schenghegiar, senza ch'il cumin sappi esser cuntraris. (nudau dasperas e strihau): negin possi alienar per parter ora il capital derivonts da beins generals, sonder guder mo il tscheins ed aplicar il capital mo vid fatgs generals. vide -- -- --
En mintga cass aber dueigien ils capitals derivonts da venditas da tals fatgs, ni tuttas fundaziuns mai puder vegnir distribui, sonder ei stat mo sura alla vischnaunca da disponer sur dil tscheins da quels, il capital aber, ni la fundaziun po vegnir applicada sulettamein vid caussas communablas.

7. Sco ei stat sura a scadina vischnaunca da prender provisiun per economia sezza, ed il cumin ha nuota da dir, oreifer sche talas massen en grond donn e progiudeci dil cumin; aschia po e dueigi era mintga obercheit da vischnaunca trer il contravegnent ellas economias da vischnaunca en censura e castigiar.

8. En fatgs d'economia da vischnaunca dat mo mintga caucasa sia vusch cun excepziun da tuttas femnas, che fussen caucasa. Cura che quel dess aber buca sez vusch, sche po era in auter dalla casa dar.

9. Per megliera unifomitad vegn era per igl entir cumin encunter persunas, ni famiglias, che han buca la cunproprietad dils beins cuminabels, sco hintersess, beisess, angehorigs etc., stabiliu ina e la medema taxa e zuar a norma da persunas fl. 
per tiers fl.
mistregn fl.
hanletg fl.
lenna fl.
(nudau dasperas 2 fl per persuna, per tiers manedels 30 xr, per in vadi 2 fl., per mugias e mutgs 2:30 fl., per ina vacca 3 fl, per in  s.v. cavagl 6:40 fl., per  far ... 5 fl ..., 10 fl. ...  per raubas colonialas 3:20 fl tochen 6:40 fl., per rauba da bratsch sco sura)

§11. Davart prender si vischins da cumin

1. Avon che prender si vischins da cumin, eis ei ordavon da considerar, sche quels ein vischins dil cantun ni buc. Ent igl emprem cass vertescha negina autra resticziun, che quella fixada ent il paragraf 1. nr. 4 dil persent capetel.

2. Jasters dueigien ordavon haver fatg tuts pass prescrets dalla lescha cantunala, ed era producir en regulada fuorma la concessiun dil Cussegl Pign.


§12. Il magistrat da cumin e sia cumpetenza

§13. Dalla cumpetenza dil salter

Caput II

Procedura en fatgs civils
Legalitad da perdetgas
Moda da prender en perdetgas
Dalla procedura en cass da contumacia
Davart igl arver dretgs
Davart il sequester
Davart scumandadas
Davart il dondretg
Davart ils advocats

Caput III

Statuts civils da different cuntegn e materia
§1. Relaziuns denter geniturs ed affons legitims
§2. Dalla emacipaziun dils affons
§3. Dalla nomina dad ugaus
- Obligaziuns dils ugaus
- Raschuns che dispenseschan da surprender l'ugadia
§4. Davart la conderta dalla rauba da dunnauns ed ugadias
§5. Davart marcaus
§6. Davart pagar e sepagamentar per deivets
§7. Davart concuors
§8. Davart hipotecas sin effects movents
§9. Davart star segironza e pagadurs
§10. Davart baghegiar
§11. Davart plantar pumera
§12. Davart stumadiras

IV Capetel

Procedura en fatgs criminals

§1. Cumpetenza dil tribunal
§2. Denunzia dil delict
§3. Cumissiun inquisatorica
§4. Inquisiziun generala
§5. Inquisiziun speciala
§6. Emprovas e mussaments
§7. Dil protocol
§8. Procedura avon il tribunal
§9. Execuziun dalla sentenzia
§10. Procedura contumazia
§11. Davart las spesas

V. Capetel

Status criminals e da polizia

I. Principis generals

II. Statuts criminals cun ina cuorta enumeraziun dallas specias dils delicts

Davart surpassaments carnals
Delicts encunter persunas privatas e la proprietad da quellas

III: Statuts da polizia ni da different cuntegn

Davart sanctificar dumengias e firaus
Davart stradas imperialas, punts e piogns
Davart la catscha e premis per sittar tiers nuscheivels
Davart la pesca
Davart las schnecheras
Davart schar ira gaglinas per ils èrs
Davart scuar ni cavar salpeter etc.
Davart far fiug en uauls
Davart tener ord donn ils tiers sin vias
Davart peisas e mesiras
Davart il schar vender puma sin plazzas publicas
Davart il satrar persunas da sesezzas sventiradas

 

placi-speschaPader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha - Pader Baseli
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica.   Ovras I + Ovras II

UoppenHendry La historia e genealogia dalla schlatteina Hendry da Tujetsch. Il cudisch!

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

     WappenTujetsch
  Vischnaunca Tujetsch

     pleiv
        Pleiv Tujetsch

0341.jpg