UT 001

In plaid per tgi che legia

Ordavon stattan ils uordens, els ein stai nundetg impurtonts e vegni mess si stediamein. Lu vegnan las vaccas, insumma la biestga, per ella ein ils biars artechels dils uordens. Suenter e per lu vegn il carstagun e quei ordavon il burgheis dalla val.

Dil 18avel tschentaner dat ei negins uordens ch’ein aunc enconuschents ed avon maun. L’entschatta pren igl uorden da 1811 e quels d’avon vegnan duront decennis ni forsa tschentaners ad esser stai quasi medems. Era el decuors digl entir 19avel tschentaner dat ei buca midadas revoluziunaras – na ins resta pil pli tiel tradiziunal e secumprovau.
Caussas decisivas pil da viver e che serepetan mintg’onn danovamein ein numerusas. Ina da quellas ei igl arvè, la taxa pils tiers che vegn mintg’onn fixada da niev ni acceptada vinavon. Plinavon sefatschentan ils umens quasi permanent cul pindrer ed il pindrar, cugl enferrar ils pors e culla malsogna dils armauls. Cumissiuns vegnan numnadas stediamein e quei pervia da far midadas ed adattaziuns culs uordens. Grondas activitads dat ei tier la pasculaziun ed il pauperesser. Cull’introducziun dalla scola populara amiez il 19avel, stat quella el center dallas radunonzas – igl ei niev ed ei drova in process ed in svilup!
Davart l’emigraziun ell’America vegn detg nuot, sulettamein in ni l’auter emigrant ch’emprova senza success da dumandar per sustegn finanzial. Pigl auter bandunan 300 persunas la val. Era davart tals e talas che ston encurir lavur ord la val vegn detg nuot. Quei secapeva para da sesez.

Eis ei idilla – ina veta surveseivla ni regia e dominscha la paupradad en tuts graus. Per tut ei creau directivas precisas ed ellas ein sut castitg ed ils denunziants e controlladers ein persunas ufficialas ed obligadas. Igl engirament dil pievel pretenda da „gidar ella, la suprastonza, da mantener bien uorden e dretg en vischnaunca, da purtar tgisas encunter fallonzas e surpassaments“.

Conta libertad da viver ei aunc dada? Dasperas controllescha era la baselgia, il segnerfarrer ils uordens – quels d’avon la mesadad dil 19avel dattan pli che perdetga en quei grau. Leutier vegnan las numerusas obligaziuns dalla baselgia cun firaus tut a dubel, cun massada processiuns e cun atgnadas dalla val. Da l’autra vart porscha gest quella sparta forsa empau variaziun ed era dapli sentupadas cun vischinas e vischins.

Ils uordens diregian tut ed els stattan el center da questa lavur. Dasperas dattan documents, entelgientschas, protocols perdetga dalla lavur e dalla veta da quei tschentaner. Igl ei mo pli scrivems sin pupi. Davos tut quei ein vetas stadas e da quellas ei pauc da saver – ins sa sulettamein empruar d’interpretar. Ord vesta dil 21avel forsa empau grev! Ils carstgauns da lu ein stai cuntents e ventireivels – silmeins ils biars – sco oz era!

Las biaras fotos da cuntrada meinan el dretg liug e fan resortir la cuntrada, las cartas e survestas cun graficas preciseschan il loghens e numereschan las datas e las numerusas fotos ord la veta, dalla lavur e dil dafar dils habitonts dalla val, muossan il carstgaun, il Tuatschin.

Preziau lectur, preziada lectura, emprova da far il pass anavos el 19avel tschentaner ella Val Tujetsch. Sche quei gartegia silmeins per part – lu ei mia finamira contonschida.

Survesta dil cuntegn

Tujetsch ca.1898 1

Tujetsch
, ina dallas veglias fotografias ch'ei dat insumma da Tujetsch. Datescha dils onns 1890, fatga da Gion Giusep Deplaz, emigrant dalla Baviera.

Gion Giusep Deplaz ei sia entira veta staus in patriot. El ha tgirau in stretg cuntact cun pader Baseli Berther (1858–1931). El ei era s’engaschaus pil romontsch e publicau igl onn 1923 in artechel ella Gasetta Romontscha. Alla baselgia da s.Vigeli ha el era furniu differentas devoziunalias. Aschia ein las grondiusas tablas dalla Via dalla crusch ina lavur ord siu luvratori. 
Dapli mira: Emigraziun americana pag. 515 "L’emigraziun dils Deplazs en Tiaratudestga" Link




placi-speschaPader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha - Pader Baseli
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica.   Ovras I + Ovras II

UoppenHendry La historia e genealogia dalla schlatteina Hendry da Tujetsch. Il cudisch!

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

     WappenTujetsch
  Vischnaunca Tujetsch

     pleiv
        Pleiv Tujetsch

0347.jpg